Nie można walczyć z ASF, ograniczając redukcję dzików

IGR wzywa do odrzucenia druku nr 3184 w pierwszym czytaniu

Polskie rolnictwo od ponad dwunastu lat ponosi ogromne konsekwencje występowania afrykańskiego pomoru świń (ASF). W tym czasie z krajowej produkcji trzody chlewnej wycofały się setki tysięcy gospodarstw, a choroba stała się jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla stabilności ekonomicznej sektora wieprzowiny. W tej sytuacji kierunek stanowienia prawa powinien być jednoznaczny: państwo musi zwiększać skuteczność narzędzi służących ochronie gospodarstw rolnych, w tym możliwości kontrolowanej redukcji populacji dzików, a nie tworzyć kolejne bariery utrudniające prowadzenie tych działań.

Instytut Gospodarki Rolnej wyraża zdecydowany sprzeciw wobec obywatelskiego projektu nowelizacji Prawa łowieckiego, zawartego w druku sejmowym nr 3184, i wzywa Sejm Rzeczypospolitej Polskiej do jego odrzucenia w pierwszym czytaniu.

W naszej ocenie projekt, przedstawiany przede wszystkim jako zmiana zasad wykonywania polowań, ma znacznie szersze konsekwencje. W praktyce może uderzyć bezpośrednio w polskie gospodarstwa rolne, a szczególnie w producentów trzody chlewnej, którzy już dziś funkcjonują pod nieustanną presją zagrożenia epizootycznego.

Nie można rozpatrywać przyszłości gospodarki łowieckiej w oderwaniu od bezpieczeństwa produkcji zwierzęcej. Dzik jest bowiem nie tylko gatunkiem występującym w środowisku naturalnym, lecz także najważniejszym rezerwuarem wirusa ASF w polskich warunkach.

Ponad 200 tysięcy stad mniej. Polska produkcja trzody chlewnej nie może ponosić kolejnych kosztów

Skala zmian, jakie zaszły w polskim sektorze trzody chlewnej od pojawienia się ASF, jest dramatyczna.

Według danych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na koniec 2014 roku w Polsce funkcjonowało około 252,5 tysiąca stad świń. Na koniec 2025 roku liczba ta wynosiła już zaledwie około 43,5 tysiąca.

Oznacza to spadek liczby zarejestrowanych stad o około 209 tysięcy, czyli ponad 82 procent, w okresie zaledwie jedenastu lat.

Nie wszystkie gospodarstwa, które zakończyły produkcję trzody chlewnej, zostały bezpośrednio dotknięte ogniskami ASF. Trzeba jednak podkreślić, że ekonomiczne konsekwencje tej choroby wykraczają daleko poza gospodarstwa, w których stwierdzono obecność wirusa. Już samo znalezienie się w strefie objętej ograniczeniami może oznaczać dla producentów spadek cen skupu żywca, utrudnienia w przemieszczaniu i sprzedaży zwierząt, ograniczenie liczby potencjalnych odbiorców oraz dodatkowe koszty związane z wymogami weterynaryjnymi. Co więcej, ASF prowadzi do ograniczania możliwości eksportowych, w tym utraty dostępu do części rynków zagranicznych, co negatywnie wpływa na sytuację ekonomiczną całego sektora. W praktyce oznacza to, że nawet gospodarstwo, w którym nigdy nie wystąpiło ASF, może przez lata ponosić dotkliwe konsekwencje ekonomiczne występowania tej choroby w swoim regionie.

Na te problemy nałożyły się rosnące wymagania prawne i weterynaryjne, w tym obowiązki wynikające z unijnego Prawa o zdrowiu zwierząt oraz zaostrzonych zasad bioasekuracji. Konieczność dostosowania infrastruktury gospodarstw, ponoszenia dodatkowych nakładów inwestycyjnych i spełniania coraz bardziej wymagających standardów dla wielu, szczególnie mniejszych i średnich producentów, okazała się barierą ekonomiczną nie do pokonania. W połączeniu z presją cenową i niepewnością związaną z ASF prowadziło to do rezygnacji z dalszego chowu świń. Dlatego skutków ASF nie można mierzyć wyłącznie liczbą potwierdzonych ognisk i zlikwidowanych z nakazu weterynaryjnego stad. Rzeczywista cena tej choroby to również tysiące gospodarstw, które utraciły ekonomiczne podstawy dalszej produkcji, mimo że wirus nigdy nie pojawił się w ich chlewniach.

To właśnie mniejsze i średnie gospodarstwa często mają najmniejsze możliwości ponoszenia kolejnych kosztów dostosowawczych oraz radzenia sobie z ograniczeniami administracyjnymi i handlowymi.

Za każdą decyzją o zaprzestaniu produkcji stoją konkretne rodziny rolnicze, utracone źródła dochodu, niewykorzystane budynki inwentarskie oraz osłabienie lokalnych powiązań gospodarczych. Spadek liczby producentów oznacza również postępującą koncentrację produkcji i większą zależność krajowego sektora wieprzowiny od importowanych zwierząt.

W tej sytuacji każde rozwiązanie prawne, które może zwiększać zagrożenie ASF lub ograniczać możliwości przeciwdziałania tej chorobie, powinno być oceniane przede wszystkim z perspektywy jego skutków dla gospodarstw rolnych.

Polski rolnik nie potrzebuje kolejnych utrudnień w ochronie swojego gospodarstwa. Potrzebuje skutecznej polityki państwa, która realnie ogranicza ryzyko utraty dorobku całego życia.

Europejskie doświadczenia są jednoznaczne: skuteczna walka z ASF wymaga możliwości redukcji populacji dzików

Doświadczenia państw europejskich pokazują, że zarządzanie populacją dzików, w tym jej odpowiednio zaplanowana redukcja, jest jednym z kluczowych instrumentów ograniczania zagrożenia ASF.

Przykłady działań podejmowanych między innymi w Czechach i Niemczech potwierdzają znaczenie łączenia kontroli liczebności dzików z monitoringiem epidemiologicznym, usuwaniem zakażonych padłych zwierząt, wyznaczaniem stref ochronnych i stosowaniem barier ograniczających przemieszczanie zwierząt.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wskazuje, że skuteczność takich działań zależy od ich odpowiedniego połączenia, właściwego momentu wdrożenia i dostosowania do lokalnej sytuacji epidemiologicznej.

Nie oznacza to, że sam intensywny odstrzał rozwiązuje problem ASF. Przeciwnie – doświadczenia europejskie pokazują, że działania prowadzone bez koordynacji, szczególnie w świeżo zakażonych obszarach, mogą być nieskuteczne, a niekiedy niepożądane ze względu na ryzyko przemieszczania zwierząt.

Dlatego Instytut Gospodarki Rolnej opowiada się za holistycznym systemem zwalczania ASF, obejmującym rygorystyczną bioasekurację gospodarstw, aktywny nadzór weterynaryjny, szybkie wykrywanie zakażeń, poszukiwanie i bezpieczne usuwanie padłych dzików, zabezpieczanie obszarów zagrożonych oraz skuteczną, kontrolowaną regulację liczebności populacji dzika.

W tym systemie odstrzał, w tym odstrzał redukcyjny i sanitarny, musi pozostać realnie dostępnym narzędziem działania. W określonych warunkach epidemiologicznych, zwłaszcza w strefach buforowych i na obszarach, na których konieczne jest ograniczanie presji populacji dzików, jego znaczenie jest fundamentalne.

Nie można tworzyć skutecznej strategii walki z ASF, jednocześnie osłabiając jeden z jej podstawowych instrumentów.

Druk nr 3184 utrudni ochronę gospodarstw, zamiast ją wzmacniać

Z perspektywy rolnictwa szczególnie niepokojące są rozwiązania przewidujące rozszerzenie ograniczeń dotyczących oddawania strzałów do zwierząt łownych do odległości 700 metrów od budynków, z możliwością zmniejszenia tej odległości do 150 metrów po uzyskaniu wymaganej zgody, a także zakaz polowań nocnych i dodatkowe warunki dotyczące odstrzału redukcyjnego.

Polska wieś charakteryzuje się w wielu regionach rozproszoną zabudową. Budynki mieszkalne, chlewnie, obory, magazyny i inne obiekty gospodarcze znajdują się często w bezpośrednim sąsiedztwie pól uprawnych oraz terenów, po których przemieszczają się dziki.

Wprowadzenie rozległych stref ograniczających możliwość oddawania strzałów może w praktyce istotnie zmniejszyć powierzchnię terenów, na których będzie możliwe prowadzenie regularnej gospodarki łowieckiej. Wymóg uzyskiwania zgody właścicieli poszczególnych nieruchomości nie rozwiązuje tego problemu wszędzie tam, gdzie na ograniczenia wpływa większa liczba sąsiadujących zabudowań.

Równie istotny jest projektowany zakaz polowań nocnych. Dziki wykazują znaczną aktywność nocną, a możliwość prowadzenia polowań w takich warunkach, z wykorzystaniem dopuszczonych prawem urządzeń optycznych, stanowi ważny element regulowania ich liczebności.

Dodatkowe wymagania proceduralne dotyczące odstrzału redukcyjnego mogą natomiast wydłużać czas potrzebny na podjęcie działań w sytuacjach, w których zwierzęta powodują poważne szkody gospodarcze.

Instytut zwraca jednocześnie uwagę na konieczność precyzyjnego ustalenia, jak projektowane ograniczenia polowań będą oddziaływały na możliwość realizacji zadań związanych z odstrzałem sanitarnym, wykonywanym w odrębnym reżimie prawnym.

Z punktu widzenia gospodarstw rolnych najważniejszy pozostaje jednak zasadniczy kierunek proponowanych zmian: zamiast ułatwiać skuteczne i bezpieczne zarządzanie populacją dzików, projekt wprowadza rozwiązania mogące ograniczać możliwości interwencji.

Nie można przy tym zapominać, że szkody wyrządzane przez dziki nie sprowadzają się wyłącznie do strat w uprawach kukurydzy, zbóż czy na użytkach zielonych.

Bezpieczeństwo żywnościowe Polski wymaga ochrony krajowej produkcji

Produkcja trzody chlewnej jest istotnym elementem polskiej gospodarki rolnej. Od jej kondycji zależą dochody gospodarstw, funkcjonowanie zakładów mięsnych, przedsiębiorstw paszowych, usług weterynaryjnych, transportu oraz wielu innych podmiotów działających na obszarach wiejskich.

Wieloletnie zmniejszanie się liczby gospodarstw utrzymujących świnie osłabia strukturalne podstawy krajowej produkcji. Dodatkowe zagrożenia epizootyczne mogą przyspieszać ten proces, zwiększając uzależnienie polskiego rynku od zewnętrznych dostaw żywca i materiału do dalszego chowu.

Dlatego każda nowelizacja przepisów wpływających na zarządzanie populacją dzików musi uwzględniać nie tylko kwestie ochrony środowiska i bezpieczeństwa osób postronnych, lecz również bezpieczeństwo ekonomiczne gospodarstw oraz ochronę krajowej produkcji żywności.

Instytut Gospodarki Rolnej nie kwestionuje potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa ludzi podczas polowań ani konieczności prowadzenia gospodarki łowieckiej zgodnie z zasadami ochrony przyrody. Uważamy jednak, że cele te powinny być realizowane w sposób proporcjonalny, z uwzględnieniem rzeczywistych potrzeb rolnictwa i obowiązku zwalczania chorób zakaźnych zwierząt.

Nie ma odpowiedzialnej polityki rolnej bez odpowiedzialnej polityki ograniczania zagrożenia ASF. Nie ma też skutecznej walki z ASF bez możliwości prowadzenia właściwie zaplanowanej redukcji populacji dzików.

‍

Instytut Gospodarki Rolnej jednoznacznie opowiada się za odrzuceniem obywatelskiego projektu ustawy zawartego w druku sejmowym nr 3184 już w pierwszym czytaniu.

Popieramy w tym zakresie stanowisko Związku Zawodowego „Wspólna Sprawa”, podkreślając jednocześnie, że nasz sprzeciw wynika przede wszystkim z troski o bezpieczeństwo polskich gospodarstw rolnych, stabilność produkcji trzody chlewnej i skuteczność systemu zwalczania ASF.

Wzywamy do podjęcia odrębnych prac legislacyjnych, których celem będzie zwiększenie efektywności zarządzania populacją dzików, uproszczenie procedur niezbędnych do przeprowadzania uzasadnionych odstrzałów redukcyjnych, usprawnienie współpracy pomiędzy rolnikami, myśliwymi i Inspekcją Weterynaryjną oraz wzmocnienie systemu bioasekuracji gospodarstw.

Uważamy, że przyszłe regulacje powinny tworzyć warunki do szybkiej, bezpiecznej i skutecznej reakcji na zagrożenia, a nie generować dodatkowe bariery administracyjne.

Polskie rolnictwo zapłaciło już bardzo wysoką cenę za wieloletnią walkę z ASF. Nie możemy pozwolić, aby kolejne decyzje legislacyjne zwiększały ryzyko ponoszenia dalszych strat przez producentów trzody chlewnej.

Apelujemy do posłów wszystkich ugrupowań o odrzucenie druku nr 3184 w pierwszym czytaniu.

Polska potrzebuje prawa, które pomaga chronić gospodarstwa przed ASF, a nie prawa, które może utrudniać ochronę. Państwo powinno wzmacniać możliwości skutecznej regulacji populacji dzików, ponieważ stawką jest nie tylko przyszłość gospodarki łowieckiej, ale przede wszystkim przyszłość polskiej produkcji zwierzęcej i bezpieczeństwo żywnościowe kraju.

‍

Podstawa merytoryczna stanowiska:

1. Sejm RP, obywatelski projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo łowieckie oraz niektórych innych ustaw, druk nr 3184.
2. ARiMR – dane o liczbie stad świń w Polsce w 2014 r., przytoczone w informacji Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi dla Senatu RP z 2016 r.
3. Krajowy plan działania dotyczący dzikich świń mający na celu uniknięcie rozprzestrzeniania się ASF, do stosowania w 2026 r. – dane ARiMR o liczbie gospodarstw na 31 grudnia 2025 r. i informacje o sytuacji epizootycznej.
4. EFSA, Risk and protective factors for ASF in domestic pigs and wild boar in the EU, and mitigation measures for managing the disease in wild boar, 2024.
5. Pavone i in., Integrated Hunting Strategies for African Swine Fever Control in Wild Boar: A Comparative Review of Experiences in European Continent, 2026.

‍