Komentarz
Dyrektywa ściekowa pod lupą TSUE. Czy za usuwanie mikrozanieczyszczeń zapłacą również rolnicy?
Rzeczniczka TSUE podważyła obciążenie producentów leków i kosmetyków kosztami oczyszczania ścieków. Sprawdzamy, czy zapłacą też rolnicy.
W skrócie

Grafika IA
Opinia rzeczniczki generalnej Trybunału Sprawiedliwości UniiEuropejskiej może zmienić sposób finansowania jednej z najkosztowniejszychreform gospodarki ściekowej w Europie. Polska zakwestionowała obciążenieproducentów leków i kosmetyków co najmniej 80 proc. kosztów usuwaniamikrozanieczyszczeń. Jeżeli TSUE podzieli przedstawione argumenty, koniecznemoże okazać się ponowne ustalenie, kto powinien finansować te inwestycje. Wśródpotencjalnie zainteresowanych branż pojawia się sektor środków ochrony roślin.Czy oznacza to wyższe koszty produkcji rolnej?
Spór o miliardy, który może dotknąć rolnictwo
Nowa dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/3019 dotyczącaoczyszczania ścieków komunalnych stanowi jedną z najważniejszych zmianeuropejskiej polityki wodnej ostatnich dekad. Jej celem jest nie tylkoograniczenie zanieczyszczenia rzek i jezior tradycyjnymi związkamiorganicznymi, azotem i fosforem, lecz również usuwanie substancji, z którymidotychczasowe technologie oczyszczania radzą sobie w ograniczonym stopniu.Chodzi o mikrozanieczyszczenia, w tym pozostałości produktów leczniczych,kosmetyków oraz niektórych substancji chemicznych wykorzystywanych wgospodarce. Wprowadzenie czwartego stopnia oczyszczania wymaga kosztownychinwestycji technologicznych. Pojawia się więc zasadnicze pytanie: kto powinienponosić ich koszty?
Unijny ustawodawca przyjął rozwiązanie oparte na zasadzie„zanieczyszczający płaci”. Zgodnie z art. 9 dyrektywy producenci określonychproduktów leczniczych i kosmetycznych mają finansować co najmniej 80 proc.kosztów czwartego stopnia oczyszczania, obejmujących zarówno inwestycje, jak ieksploatację oraz odpowiedni monitoring.
Polska zakwestionowała jednak sposób wyznaczenia podmiotów zobowiązanychdo finansowania nowych instalacji.
Polska podważa podstawy podziału kosztów
3 września 2026 roku rzeczniczka generalna TSUE Juliane Kokottprzedstawiła opinię w sprawie C-193/25, dotyczącej skargi wniesionej przezRzeczpospolitą Polską przeciwko Parlamentowi Europejskiemu i Radzie Unii Europejskiej.Zaproponowała stwierdzenie nieważności art. 9 ust. 1 lit. a) dyrektywy oraz jejzałącznika III, czyli przepisów określających zasadniczy mechanizm finansowegoobciążenia producentów leków i kosmetyków. Problemem nie jest sam celśrodowiskowy dyrektywy. Zastrzeżenia dotyczą przede wszystkim podstaw naukowychi sposobu przypisania odpowiedzialności poszczególnym sektorom gospodarki.
W ocenie rzeczniczki instytucje unijne nie wykazały w wystarczającoprzejrzysty sposób, że przy ustalaniu podziału kosztów właściwie uwzględniłyistotne dane dotyczące źródeł mikrozanieczyszczeń. To rozróżnienie mafundamentalne znaczenie. Zasada „zanieczyszczający płaci” nie może sprowadzaćsię wyłącznie do wskazania branż, od których najłatwiej wyegzekwować środki finansowe.Podział obciążeń powinien odpowiadać rzeczywistemu udziałowi poszczególnychźródeł w powstawaniu zanieczyszczeń.
Opinia rzeczniczki nie jest wyrokiem i nie wiąże sędziów. Jeżeli jednakTrybunał podzieli jej stanowisko, może to otworzyć drogę do ponownegookreślenia zasad finansowania czwartego stopnia oczyszczania.
Pestycydy i biocydy w centrum zainteresowania
Z punktu widzenia rolnictwa szczególnie interesujący jest fragment opiniidotyczący badań przeprowadzonych przez zespół Finckha, opublikowanych w 2022roku. W badaniu obejmującym 52 oczyszczalnie ścieków w różnych państwacheuropejskich wskazano grupę 32 substancji uznanych za szczególnieproblematyczne. Wśród nich znalazło się 21 pestycydów i biocydów, pięćsubstancji farmaceutycznych oraz sześć innych związków.
Rzeczniczka zwróciła uwagę, że instytucje unijne nie przedstawiłyprzekonującego wyjaśnienia, dlaczego rozszerzoną odpowiedzialnością producentanie objęto w szczególności producentów pestycydów. Nie oznacza to jednak, żerolnictwo odpowiada za większość mikrozanieczyszczeń w ściekach komunalnych.Pestycydy i biocydy są szerokimi kategoriami substancji, stosowanymi równieżpoza produkcją rolną. Należy także odróżnić zanieczyszczenia trafiające dokanalizacji od tych, które przedostają się bezpośrednio do wód powierzchniowychw wyniku spływu z terenów rolniczych. To rozróżnienie jest kluczowe, ponieważczwarty stopień oczyszczania dotyczy ścieków dopływających do oczyszczalni, anie wszystkich zanieczyszczeń występujących w środowisku wodnym.
Samo wykrycie substancji stosowanej w rolnictwie nie może zatemautomatycznie uzasadniać obciążenia jej producentów kosztami oczyszczaniaścieków komunalnych. Konieczne jest wykazanie rzeczywistego związku pomiędzyproduktem, drogą migracji zanieczyszczeń i kosztami ich usuwania.
Czy rolnik zapłaci więcej za środki ochrony roślin?
Jeżeli dotychczasowy mechanizm finansowania zostanie zakwestionowany,jednym z możliwych rozwiązań będzie ponowna ocena udziału poszczególnychsektorów w powstawaniu mikrozanieczyszczeń.
W takim scenariuszu producenci środków ochrony roślin mogą znaleźć sięwśród branż analizowanych pod kątem objęcia rozszerzoną odpowiedzialnościąproducenta. Nie jest to jednak przesądzone. Włączenie kolejnych produktówwymagałoby odpowiedniego uzasadnienia naukowego oraz zmian regulacyjnych. Zekonomicznego punktu widzenia ewentualne nowe obciążenia producentów mogłybyzostać częściowo przeniesione na ceny oferowanych środków ochrony roślin.
Dla gospodarstw rolnych oznaczałoby to kolejny czynnik zwiększającykoszty produkcji, obok energii, paliw, nawozów i usług. Skala takiegooddziaływania zależałaby jednak od przyjętego modelu finansowania,rzeczywistego obciążenia producentów i możliwości przeniesienia kosztów naodbiorców. Bez tych danych nie sposób wiarygodnie oszacować ewentualnejpodwyżki cen preparatów.
Z punktu widzenia rolników istotne jest więc nie tylko to, czy producenciśrodków ochrony roślin zostaną objęci nowym systemem, ale przede wszystkim, czyodpowiedzialność będzie oparta na mierzalnym udziale w zanieczyszczaniuścieków.
Drugi scenariusz: koszty wracają do mieszkańców i przedsiębiorstw
Istnieje również inny scenariusz. Jeżeli mechanizm rozszerzonejodpowiedzialności producentów zostałby unieważniony, a unijny ustawodawca nie wprowadziłbyw jego miejsce skutecznego rozwiązania, powstałby problem finansowaniaobowiązkowych inwestycji.
Unieważnienie przepisów określających płatników nie oznaczałobyautomatycznie zniesienia wymagań dotyczących czwartego stopnia oczyszczania.Koszty inwestycyjne i eksploatacyjne nadal musiałyby zostać pokryte. Mogłoby tooznaczać większe obciążenie przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych,samorządów, budżetu państwa lub odbiorców usług kanalizacyjnych.
W praktyce gospodarki wodno-ściekowej należy pamiętać, że budowa nowychinstalacji to tylko część wydatków. Czwarty stopień oczyszczania będzie wymagałrównież energii, materiałów eksploatacyjnych, wymiany zużywanych elementówtechnologicznych, wyspecjalizowanej obsługi i regularnego monitorowania jakościścieków. Wydatki te mają charakter ciągły. Jeżeli nie zostaną pokryte przezwyodrębniony mechanizm finansowania, mogą zwiększać presję na taryfy zaodprowadzanie i oczyszczanie ścieków.
Dla rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego oznaczałoby to potencjalnywzrost kosztów działalności. Szczególnie istotne może to być dla mleczarni,zakładów mięsnych, przetwórni warzyw i innych przedsiębiorstw korzystających zkanalizacji zbiorczej.
Ostateczny wpływ na ceny usług zależałby od udziału kosztów w taryfach,dostępnego finansowania publicznego oraz zasad rozliczeń z odbiorcamiprzemysłowymi.
Polskie oczyszczalnie przed ogromnym wyzwaniem
Skala planowanych zmian jest znacząca. Zgodnie z art. 8 dyrektywyoczyszczanie czwartego stopnia ma być stopniowo wprowadzane w oczyszczalniachobsługujących ładunek co najmniej 150 tys. równoważnej liczby mieszkańców(RLM).
Terminy przewidziane w dyrektywie to:
• 31 grudnia 2033 r. – 20 proc. tych oczyszczalni;
• 31 grudnia 2039 r. – 60 proc.;
• 31 grudnia 2045 r. – wszystkie instalacje objętetym obowiązkiem.
Dodatkowe wymagania mogą dotyczyć również mniejszych aglomeracji, przedewszystkim od 10 tys. RLM, jeżeli analiza ryzyka wykaże zagrożenie dlaśrodowiska lub zdrowia ludzkiego.
W materiałach przedstawionych podczas posiedzenia senackiej KomisjiKlimatu i Środowiska w styczniu 2025 roku wskazano, że obligatoryjne wymaganiadotyczą 68 dużych polskich oczyszczalni. Po przeprowadzeniu analiz ryzykaliczba obiektów wymagających dodatkowego oczyszczania może jednak sięgnąć nawetkilkuset.
Koszty samego czwartego stopnia oczyszczania oszacowano na kilkadziesiątmiliardów złotych. Szersze nakłady związane z wdrożeniem nowych wymagań wgospodarce ściekowej branża szacowała na 50–100 mld zł. Są to szacunki, a nieostateczne kosztorysy inwestycji. Jak wskazywali przedstawiciele branży w 2026roku, Polska nie dysponuje jeszcze pełnowymiarowymi instalacjami czwartegostopnia oczyszczania, które mogłyby stanowić powszechny krajowy punktodniesienia dla projektowania i szacowania kosztów. Przy takiej skaliinwestycji odpowiednio zaprojektowany system finansowania staje się jednym zpodstawowych warunków powodzenia reformy.
Parlament Europejski dostrzega problem
Wątpliwości dotyczące finansowania reformy pojawiły się również w ParlamencieEuropejskim. 18 czerwca 2026 roku przyjęto rezolucję dotyczącą wdrażaniadyrektywy ściekowej i zagrożeń dla bezpieczeństwa dostaw leków.
Parlament wezwał Komisję Europejską do przygotowania do końca 2026 rokunowej oceny skutków, obejmującej identyfikację substancji występujących wściekach, weryfikację kosztów czwartego stopnia oczyszczania oraz prawidłowegoprzypisania odpowiedzialności za zanieczyszczenia. Wezwano również do czasowegowstrzymania odpowiednich obowiązków do czasu zakończenia analiz.
Rezolucja nie zmieniła jednak sama w sobie przepisów obowiązującejdyrektywy. Jest natomiast sygnałem, że problem podziału kosztów wykracza pozaspór pomiędzy Polską a instytucjami unijnymi.
Czwarty stopień oczyszczania to także szansa dla rolnictwa
Analizując koszty, nie należy pomijać korzyści środowiskowych igospodarczych. Wprowadzenie czwartego stopnia oczyszczania może ograniczyćilość trudno usuwalnych substancji chemicznych odprowadzanych do rzek i jezior.W zależności od przyjętej technologii zastosowanie mogą znaleźć między innymiprocesy ozonowania i adsorpcji na węglu aktywnym.
Dla gospodarki wodnej oznacza to poprawę jakości odpływu z oczyszczalnioraz ograniczenie presji na odbiorniki ścieków. Ma to również znaczenie wkontekście przyszłego wykorzystywania odzyskanej wody do nawadniania upraw.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/741 ustanawiawymagania dotyczące jakości wody odzyskanej przeznaczonej do nawadnianiarolniczego oraz zasady zarządzania ryzykiem.
Czwarty stopień oczyszczania może stanowić ważny element takich systemów,ograniczając ryzyko związane z obecnością wybranych mikrozanieczyszczeń.
Nie oznacza to jednak, że samo zastosowanie zaawansowanego oczyszczaniaautomatycznie czyni wodę odpowiednią do nawadniania. Konieczne pozostająodpowiednie wymagania mikrobiologiczne, monitoring, analiza ryzyka i spełnieniewarunków dotyczących konkretnego sposobu wykorzystania wody. W perspektywienarastających problemów z suszą rolniczą rozwój bezpiecznego odzysku wody możemieć znaczenie strategiczne. Zamiast traktować oczyszczone ścieki wyłączniejako odpad odprowadzany do środowiska, warto postrzegać je również jakopotencjalny zasób wodny.
Potrzebujemy wspólnej polityki wodnej
Sprawa przed TSUE pokazuje problem znacznie szerszy niż sposóbfinansowania pojedynczych instalacji technologicznych.
Woda łączy rolnictwo, przemysł, energetykę, gospodarkę komunalną, ochronęśrodowiska i zdrowie publiczne. Regulacje dotyczące jednej branży mogąwywoływać konsekwencje ekonomiczne w wielu innych sektorach. Dlatego wdrażaniedyrektywy ściekowej powinno być elementem skoordynowanej polityki wodnejpaństwa.
Potrzebne są wspólne analizy Ministerstwa Infrastruktury, MinisterstwaKlimatu i Środowiska, Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz instytucjiodpowiedzialnych za zdrowie i gospodarkę. Podstawą powinny być wiarygodne daneo pochodzeniu mikrozanieczyszczeń, rzeczywistym udziale poszczególnych sektoróww ich emisji oraz możliwościach ograniczania zanieczyszczeń bezpośrednio uźródła. Równie ważny jest długoterminowy plan finansowania inwestycji,uwzględniający zarówno koszty budowy, jak i wieloletniej eksploatacji. Wprzeciwnym razie ryzykujemy sytuację, w której rozwiązania służące ochronieśrodowiska będą prowadzić do sporów o podział kosztów, zamiast tworzyćprzewidywalne warunki do modernizacji infrastruktury.
Kto ostatecznie zapłaci?
Rozstrzygnięcie TSUE może mieć istotne znaczenie dla przyszłości systemurozszerzonej odpowiedzialności producenta. Nie przesądzi jednak automatycznie,że koszty zostaną przeniesione na producentów środków ochrony roślin albo naodbiorców usług kanalizacyjnych. Takie skutki zależałyby od kolejnych decyzjiprawodawcy unijnego oraz przyjętych rozwiązań krajowych.
Dla rolnictwa najważniejsze pozostaje pytanie, czy przyszły podziałobciążeń będzie oparty na rzeczywistym udziale poszczególnych sektorów wzanieczyszczaniu ścieków, czy też stanie się kolejnym elementem zwiększającymkoszty produkcji żywności.
Ochrona zasobów wodnych i rozwój nowoczesnych technologii oczyszczania sąpotrzebne. Równie potrzebna jest jednak pewność, że finansowanie tych działańbędzie przejrzyste, proporcjonalne i oparte na rzetelnych danych. Boostatecznie pytanie nie brzmi, czy należy oczyszczać ścieki skuteczniej.
Pytanie brzmi: jak zrobić to sprawiedliwie, nie przerzucającnieuzasadnionych kosztów na rolników, przedsiębiorstwa i mieszkańców?

.png)

