Projekt UD289 – zagrożenie dla stabilności rolnictwa i rynku żywnościowego?

Na biurko Prezydenta RP, do podpisu trafił projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku akcyzowym oraz niektórych innych ustaw (UD289) stanowi jedną z najdalej idących ingerencji fiskalnych w rynek żywnościowy i rolno-spożywczy.
Choć projektodawca uzasadnia proponowane zmiany względami zdrowia publicznego oraz wzrostem siły nabywczej konsumentów, analiza skutków regulacji prowadzi do wniosku, że ustawa w obecnym kształcie niesie poważne ryzyka gospodarcze, w szczególności dla polskiego rolnictwa.

Instytut Gospodarki Rolnej negatywnie ocenia projekt UD289, wskazując, że jego dwa główne filary – skokowe podniesienie akcyzy na alkohol oraz istotne zwiększenie podatku cukrowego – uderzą bezpośrednio w popyt na krajowe surowce rolne, stabilność dochodową gospodarstw oraz konkurencyjność polskiej produkcji rolno-spożywczej.

Co zawiera projekt ustawy UD289?

Projekt przewiduje zmiany w trzech kluczowych aktach prawnych:

• ustawie o podatku akcyzowym,

• ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych,

• ustawie o zdrowiu publicznym.

Najistotniejsze z punktu widzenia sektora rolnego są jednak rozwiązania fiskalne dotyczące rynku żywności i napojów, które znacząco wykraczają poza dotychczasowe deklaracje rządu zawarte w tzw. Akcyzowej Mapie Drogowej z 2022 r.

Projekt zakłada:

• podwyżkę akcyzy na napoje alkoholowe o 15% w 2026 r. oraz 10% w 2027 r., zamiast wcześniej zapowiadanych 5% rocznie,

• radykalne zwiększenie stawek podatku cukrowego, w tym nawet dziesięciokrotny wzrost opłaty za dodatki kofeiny i tauryny w napojach.

Dwa filary projektu: alkohol i podatek cukrowy

Skokowa podwyżka akcyzy na alkohol

Pierwszym i najważniejszym filarem ustawy jest odejście od obowiązującej Akcyzowej Mapy Drogowej i wprowadzenie nagłej, skokowej podwyżki akcyzy na alkohol. Projektodawca argumentuje to wzrostem dostępności cenowej alkoholu wynikającym ze wzrostu wynagrodzeń.

Problem polega jednak na tym, że akcyza na alkohol nie jest wyłącznie podatkiem konsumpcyjnym, lecz ma bezpośrednie przełożenie na:

• skalę legalnej produkcji alkoholu,

• poziom kontraktacji surowców rolnych,

• stabilność rynku zbóż i ziemniaków.

Podwyższenie podatku cukrowego

Drugim filarem projektu jest znaczące zwiększenie tzw. podatku cukrowego, obejmujące:

• podwyższenie części stałej i zmiennej opłaty,

• kilkukrotny wzrost opłat od napojów energetycznych,

• zwiększenie maksymalnej opłaty do 1,80 zł za litr.

Choć celem deklarowanym jest poprawa zdrowia publicznego, skutki gospodarcze tej regulacji zostały w projekcie potraktowane marginalnie.

Skutki podniesienia akcyzy na alkohol dla rolnictwa

Z punktu widzenia rolnictwa branża spirytusowa pełni funkcję strategicznego stabilizatora rynku. Według danych branżowych przemysł spirytusowy w Polsce:

• kontraktuje ponad 1,6 mln ton zbóż rocznie,

• w tym ok. 1 mln ton kukurydzy,

• oraz dziesiątki tysięcy ton ziemniaków.

W warunkach dramatycznie niskich cen skupu zbóż i wysokiej zmienności rynkowej, produkcja alkoholu stanowi dla wielu gospodarstw jedyny przewidywalny kanał zbytu.

Skokowe podniesienie akcyzy:

• ograniczy legalną konsumpcję alkoholu,

• zmniejszy produkcję krajową,

• obniży zapotrzebowanie na surowce rolne,

• pogłębi presję cenową na rynku zbóż.

Szczególnie narażone będą małe i średnie gospodarstwa, które nie posiadają kapitału ani możliwości dywersyfikacji produkcji. W połączeniu z napływem tańszych surowców z Ukrainy oraz potencjalnym otwarciem rynku UE na produkty Mercosur, skutki te mogą okazać się trwałe i nieodwracalne.

Dodatkowo, doświadczenia międzynarodowe pokazują, że nadmierny wzrost akcyzy sprzyja rozwojowi szarej strefy. W Polsce jej wartość już dziś szacowana jest na ok. 1,3 mld zł rocznie. Wyższa akcyza oznacza:

• odpływ konsumentów do nielegalnych źródeł,

• wzrost importu alkoholu z krajów o niższej akcyzie (np. Niemcy – ok. 30% niższe stawki),

• paradoksalnie niższe wpływy budżetowe.

Skutki zwiększenia podatku cukrowego dla sektora rolno-spożywczego

Podwyższenie podatku cukrowego uderzy przede wszystkim w:

• producentów napojów,

• przetwórców owoców,

• plantatorów buraków cukrowych i owoców,

• cały łańcuch dostaw surowców rolnych.

Wzrost obciążeń fiskalnych przełoży się na:

• ograniczenie produkcji napojów,

• spadek zapotrzebowania na krajowe koncentraty, soki i cukier,

• presję kosztową, której nie da się w całości przerzucić na konsumentów.

Co istotne, dane z pierwszych lat obowiązywania podatku cukrowego pokazują, że efekt zdrowotny był krótkotrwały, a sprzedaż napojów wróciła do wcześniejszych poziomów. Oznacza to, że projektowane podwyżki mogą nie przynieść trwałych korzyści zdrowotnych, natomiast koszty gospodarcze poniosą producenci i rolnicy.

Brak stabilności prawa i rzetelnej oceny skutków

Instytut Gospodarki Rolnej zwraca uwagę, że projekt UD289:

• narusza zasadę przewidywalności prawa,

• łamie założenia Akcyzowej Mapy Drogowej z 2022 r.,

• nie zawiera rzetelnej analizy wpływu na rolnictwo i rynek surowców.

Takie podejście podważa zaufanie do państwa i uniemożliwia racjonalne planowanie kontraktacji oraz inwestycji w sektorze rolno-spożywczym.

Instytut Gospodarki Rolnej jednoznacznie negatywnie opiniuje projekt ustawy UD289 w obecnym kształcie. Skokowe podwyżki akcyzy na alkohol oraz podatku cukrowego:

• osłabią popyt na krajowe płody rolne,

• pogłębią kryzys dochodowy w rolnictwie,

• zwiększą skalę szarej strefy,

• mogą nie przynieść zakładanych efektów fiskalnych ani zdrowotnych.

Polska polityka fiskalna powinna wzmacniać konkurencyjność krajowego rolnictwa, a nie dokładać mu kolejnych, nieprzewidywalnych obciążeń. Jedynym racjonalnym rozwiązaniem pozostaje utrzymanie harmonogramu akcyzy zgodnego z Akcyzową Mapą Drogową, tj. 5% rocznie w latach 2026–2027, oraz pogłębiona analiza skutków podatku cukrowego dla całego łańcucha żywnościowego.